Το παραμύθι τού Πούτιν | Foreign Affairs - Hellenic Edition

Το παραμύθι τού Πούτιν

Γιατί η Ρωσία θα προσπαθήσει –και θα αποτύχει- να χτίσει μια νέα αυτοκρατορία

Από τότε που επέστρεψε στην ρωσική προεδρία το 2012, εν μέσω οικονομικής στασιμότητας και μειούμενων δημοσκοπικών ποσοστών, ο Βλαντιμίρ Πούτιν έχει γραπωθεί σε μια αφήγηση που θα μπορούσε να νομιμοποιήσει μια δεύτερη δεκαετία βασιλείας του. Αυτή η ανάγκη του εξηγεί, εν μέρει, γιατί ο Πούτιν όρμησε στην κρίση στην Ουκρανία. Του επέτρεψε να παρουσιάσει ένα τολμηρό νέο όραμα για την Ρωσία, ένα όραμα με βάση την υπόσχεση μιας εθνικής ανάδυσης, μια υπόσχεση που είναι εξαιρετικά ελκυστική για τους Ρώσους - βραχυπρόθεσμα τουλάχιστον. Αλλά μακροπρόθεσμα, η νέα εθνική ιστορία τού Πούτιν τούς έχει καταστήσει έτοιμους μόνο για απογοήτευση και οικονομικό πόνο.

Για το μεγαλύτερο διάστημα της δεκαετίας τού 2000, το ημι-αυταρχικό πολιτικό μοντέλο τού Πούτιν στηριζόταν σε μια απλή συμφωνία με τον πληθυσμό τής Ρωσίας: Οι πολιτικές ελευθερίες σας μπορεί να συρρικνωθούν, αλλά τα εισοδήματά σας θα αυξηθούν. Αυτό ήταν αληθές για τους απλούς Ρώσους, και σε εντυπωσιακά μεγαλύτερη κλίμακα, για τους ολιγάρχες. Ο πλούτος και το βιοτικό επίπεδο αυξήθηκε ταχύτερα κατά την περίοδο αυτή από ό, τι σε οποιοδήποτε άλλο σημείο στην ιστορία τής Ρωσίας. Κατά την πρώτη δεκαετία τού 21ου αιώνα, το κατά κεφαλήν εισόδημα αυξήθηκε από περίπου 2.000 δολάρια σε περισσότερα από 10.000 δολάρια. Στο πλαίσιο αυτής της ανάπτυξης, οι περισσότεροι Ρώσοι ήταν πρόθυμοι να ανεχθούν μια σταθερή συστολή τής πολιτικής λογοδοσίας και την ανάπτυξη μιας επιθετικής και διεφθαρμένης γραφειοκρατίας.

Η οικονομία τής Ρωσίας εξακολουθεί να αναπτύσσεται, αλλά χάνει ατμό. Στα χρόνια πριν από την παγκόσμια οικονομική κρίση τής περιόδου 2008-9, το ρωσικό ΑΕΠ αυξανόταν περίπου 7% κάθε χρόνο. Στα χρόνια έκτοτε, το μέγεθος αυτό έχει μειωθεί σε μόλις 2,5% και το 2013 η οικονομία αναπτύχθηκε μόλις κατά 1,3% - η χειρότερη επίδοση από το σοκ τού 2009 και ο χαμηλότερος θετικός ρυθμός ανάπτυξης από το 1999. Η αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος έχει καταρρεύσει σε μόλις 1,5% το χρόνο, ενώ αυξανόταν κατά μέσο όρο με σχεδόν 15% κάθε χρόνο μεταξύ 2004 και 2010, με εξαίρεση το έτος κρίσης τού 2009, σύμφωνα με τα στοιχεία τού Bloomberg.

Οι οικονομολόγοι λένε ότι η βελτίωση της οικονομικής ανάπτυξης της Ρωσίας θα απαιτήσει μια σειρά από διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Ο Πούτιν, έχοντας θερμό ενδιαφέρον να προστατεύσει την κύρια εκλογική του βάση - αφενός οι ολιγάρχες, αφετέρου το μεγάλο μέρος τού πληθυσμού τής Ρωσίας με θέσεις εργασίας εξαρτημένες από το κράτος, οι γραφειοκράτες και οι συνταξιούχοι - έχει αποφύγει σημαντικές αλλαγές πολιτικής. Ως αποτέλεσμα, η οικονομία έχει διολισθήσει περαιτέρω σε στασιμότητα. Επομένως, δεν ήταν έκπληξη, όταν οι θετικές γνώμες για τον Πούτιν έπεσαν στο 61% στα τέλη τού περασμένου έτους - μια αξιοζήλευτη δημοφιλία για τους περισσότερους δυτικούς πολιτικούς αυτές τις μέρες, αλλά το χειρότερο αποτέλεσμα για τον Πούτιν μέσα σε 14 χρόνια.

Ως απάντηση, ο πρόεδρος εγκατέλειψε τις οικονομικές δικαιολογίες για την διακυβέρνησή του και υιοθέτησε έναν αντιδραστικό συντηρητισμό. Έχει αγκαλιάσει την ευρασιατική ιδέα μιας ηθικά εξαιρετικής και πολιτιστικά διακριτής Ρωσίας που πολιορκείται από την Δυτική ανηθικότητα και τον υλισμό. Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης έχουν ασχοληθεί με όλο και πιο ξενοφοβικά και, ιδίως, ομοφοβικά θέματα κατά το παρελθόν έτος, και τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης έχουν βρεθεί κάτω από έντονη πίεση. Μετά από ένα σύντομο, αυστηρά ελεγχόμενο πείραμα να επιτρέψει την εμφάνιση μιας πραγματικής αντιπολίτευσης, το Κρεμλίνο έχει κλείσει και πάλι τις πύλες στον εκδημοκρατισμό. Η συντηρητική ανάκαμψη έχει σχεδιαστεί κυρίως για να καταστείλει τα ερωτήματα σχετικά με την νομιμοποίηση του Πούτιν, και όχι για να τα απαντήσει.

Ο Πούτιν έχει πλέον «πατήσει» σε μια νέα αφήγηση για να δικαιολογήσει την προεδρία του. Στην μαχητική ομιλία του την περασμένη εβδομάδα για την υπεράσπιση της προσάρτησης της Κριμαίας, προσδιόρισε την ανατροπή τού πρώην προέδρου τής Ουκρανίας Βίκτορ Γιανουκόβιτς ως μια πράξη επιθετικότητας από την Δύση εναντίον τής Ρωσίας. Έφτασε να πει ότι η Ρωσία ήταν τελικά έτοιμη να αντιδράσει απέναντι σε δεκαετίες, αν όχι αιώνες, δυτικής εχθρότητας. Περιέγραψε ένα νέο δόγμα εξωτερικής πολιτικής με έναν επεκτατικό ορισμό των ρωσικών συμφερόντων. Η Μόσχα θα αντιμετωπίζει πλέον την ευημερία των Ρώσων έξω από την Ρωσία ως πιο σημαντική από το διεθνές δίκαιο, τις διμερείς σχέσεις με τους γείτονές της και την προσέγγιση με την Δύση. Είναι ένα έντονα ρεβανσιστικό μήνυμα πλαισιωμένο με όρους λαϊκής βούλησης και ιστορικά παράπονα. «Εάν συμπιέσετε ένα ελατήριο μέχρι το τέρμα του», απείλησε ο Πούτιν, «θα αναπηδήσει πολύ δυνατά».

Ο πουτινισμός δεν υποστηρίζεται πλέον από την υπόσχεση της οικονομικής ανάπτυξης, αλλά από το όραμα μιας αναβίωσης της ρωσικής αυτοκρατορίας. Αυτό έχει πάει πολύ καλά στον ρωσικό πληθυσμό, ο οποίος υποστήριξε με συντριπτική πλειοψηφία την προσάρτηση της Κριμαίας, ακόμα και εις βάρος των σχέσεων της Ρωσίας με την Δύση. Το ποσοστό των Ρώσων που σκέφτονται την Ρωσία ως «μια μεγάλη δύναμη», είναι υψηλότερο από ποτέ στο 63%, ενώ οι απόψεις για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται σε μετα-σοβιετική χαμηλά – 56% των Ρώσων βλέπει τις Ηνωμένες Πολιτείες αρνητικά, και 41% λένε το ίδιο για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ακόμη και πριν από την ομιλία για την Κριμαία, οι θετικές γνώμες για τον Πούτιν εκτοξεύτηκαν σε υψηλό τριών ετών στο 72%, σύμφωνα με το ανεξάρτητο Κέντρο Levada στη Μόσχα. Έκτοτε, το ποσοστό έχει αυξηθεί στο 80%, η υψηλότερη δημοφιλία του προέδρου σε τέσσερα χρόνια.

Αλλά, ο Πούτιν έχει επιδοθεί σε μια επικίνδυνη, ακόμα και αυτοκαταστροφική στρατηγική. Το όραμά του για μια Ρωσία που προωθεί ενεργά τα συμφέροντά της έναντι μιας εχθρικής Δύσης θα απαιτεί συνεχή ενίσχυση μέσω νέων παραστάσεων βίας, αψηφισιάς, ακόμα και εδαφικών κατακτήσεων. Το πρόβλημα είναι ότι το πραγματικό περιθώριο ελιγμών τής Ρωσίας είναι περιορισμένο, τόσο γεωπολιτικά όσο και οικονομικά. Με το να επιδιώκει μια νεο-αυτοκρατορική ιδέα, ο Πούτιν διατρέχει τον κίνδυνο να δημιουργήσει προσδοκίες που δεν μπορούν να ικανοποιηθούν εύκολα, ενώ αναλαμβάνει οικονομική ζημιά που επίσης δεν μπορεί εύκολα να διορθωθεί.

Το τυπικό στοιχείο τής νέας αυτοκρατορίας τής Ρωσίας υποτίθεται ότι θα ήταν η Ευρασιατική Τελωνειακή Ένωση, την οποία ο Πούτιν είχε οραματιστεί ως κεντρικό στοιχείο ενός ευρασιατικού πολιτικού μπλοκ το οποίο ορίστηκε να ξεκινήσει το 2015. Η τελωνειακή ένωση περιλαμβάνει ήδη ένα επιφυλακτικό Καζακστάν και την Λευκορωσία. Αλλά το όραμα του Πούτιν έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα τώρα που η Ουκρανία – ο μεγαλύτερος περιφερειακός εμπορικός εταίρος τής Ρωσίας και η δεύτερη μεγαλύτερη χώρα από πλευράς οικονομίας και πληθυσμού της πρώην Σοβιετικής Ένωσης - έχει επιλέξει τις ευρωπαϊκές πολιτικές και οικονομικές δομές. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς οποιαδήποτε μελλοντική κυβέρνηση της Ουκρανίας να ξαναγυρίζει στην αγκαλιά τής Μόσχας.

Υπάρχουν επίσης σοβαροί περιορισμοί σχετικά με το σχέδιο του Πούτιν να χρησιμοποιήσει ρωσικούς ή ρωσόφωνους πληθυσμούς στο εξωτερικό, ως ένα «εργαλείο» τής αυτοκρατορίας. Η Ρωσία έχει ήδη στηρίξει τους αποσχιστικούς θύλακες της Υπερδνειστερίας, της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας, αλλά αυτές οι μικρές περιοχές δεν συνέβαλαν σημαντικά στο αυτοκρατορικό σχέδιο του Πούτιν. Δεν είναι τόσο πολιτιστικά σημαντικές για την Ρωσία όπως η Κριμαία. Οι εναπομείναντες ρωσικοί πληθυσμοί τής διασποράς είναι συγκεντρωμένοι στην Εσθονία, το Καζακστάν, την Λετονία και την ανατολική Ουκρανία, ενώ η Λευκορωσία έχει ένα υψηλό ποσοστό ρωσόφωνων. Στις χώρες τής Βαλτικής, το περιθώριο ελιγμών τής Μόσχας περιορίζεται από την συμμετοχή των χωρών αυτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ. Η Μόσχα έθεσε πρόσφατα το ζήτημα των γλωσσικών δικαιωμάτων στην ανατολική Εσθονία, όπου οι Ρώσοι αποτελούν περισσότερο από το 70% του πληθυσμού στην μεθοριακή περιοχή Ida-Viru. Αλλά, ακόμη και αν η Ρωσία ήταν σε θέση να ξυπνήσει τα αποσχιστικά συναισθήματα – κάτι που είναι σίγουρα πιο δύσκολο σε ένα σχετικά ευημερεύον κράτος-μέλος τής ΕΕ από όσο σε μια πολιτικά και οικονομικά κατακερματισμένη Ουκρανία – μια άμεση παρέμβαση θα διακινδυνεύσει στρατιωτική σύγκρουση με την μεγαλύτερη στρατιωτική συμμαχία στον κόσμο. Ο Πούτιν μπορεί να ενεργεί σκληρά, αλλά η προοπτική ενός πολέμου με το ΝΑΤΟ είναι αρκετά πιθανό να τον τρομάξει.

Στο Καζακστάν και την Λευκορωσία, η χρήση τού «χαρτιού» τού ρωσικού εθνικισμού θα ξεκινήσει έναν άσκοπο ανταγωνισμό με τους μεγαλύτερους αξιόπιστους συμμάχους τής Ρωσίας στην περιοχή. Όπως υποστήριξε πρόσφατα ο Andrew Wilson του European Council on Foreign Relations στο Foreign Affairs [1], και μόνο η απειλή μιας ρωσικής παρέμβασης για την προστασία των ρωσόφωνων στο εξωτερικό έχει ήδη βάλει μια σφήνα ανάμεσα στη Μόσχα και το Μινσκ. Στην Αστάνα μπορεί να έχουν παρόμοιες ανησυχίες. Επιπλέον, η εμβάθυνση των δεσμών τού Καζακστάν με την Κίνα σίγουρα περιορίζει την προθυμία τής Ρωσίας να αποσταθεροποιήσει την χώρα, στο όνομα του ρωσικού επεκτατισμού.

Αυτό αφήνει την ανατολική Ουκρανία. Τα ρωσικά στρατεύματα σήμερα συσσωρεύονται κατά μήκος των συνόρων, και κάθε ξέσπασμα σοβαρής βίας μεταξύ των φιλο-ουκρανικών και φιλο-ρωσικών ομάδων - τροφοδοτημένη σκόπιμα από τη Μόσχα ή από έναν τοπικό εσφαλμένο υπολογισμό - θα εξασφαλίσει ουσιαστικά μια ρωσική εισβολή. Αλλά ακόμα και η ανατολική Ουκρανία δεν αποτελεί προφανές ή εύκολο βραβείο για τον Πούτιν. Το ποσοστό των Ρώσων και η όρεξή τους για προσάρτηση στην Ρωσία είναι αμφότερα σημαντικά χαμηλότερα στις ανατολικές και νότιες επαρχίες τής Ουκρανίας από όσο στην Κριμαία. Επιπλέον, μια τέτοια εισβολή θα συναντήσει τουλάχιστον κάποια αντίσταση από τον ουκρανικό στρατό και τις εθνικιστικές παραστρατιωτικές οργανώσεις. Τα ρωσικά κρατικά μέσα ενημέρωσης σίγουρα θα παρουσιάσουν μια ρωσική εισβολή ως αναγκαία επιχείρηση για την προστασία των δικαιωμάτων των Ρώσων υπό την απειλή Ουκρανών «φασιστών». Αλλά κάθε σοβαρή, παρατεταμένη αιματοχυσία στην ανατολική Ουκρανία θα έχει σοβαρό κόστος για τον Πούτιν.

Η Ρωσία έχει πολύ λίγες γεωπολιτικές επιλογές για την επίτευξη του οράματός της για μια αυτοκρατορική αναβίωση. Την ίδια στιγμή, κάθε προσπάθεια για να ακολουθήσει μια πιο μαχητική και διεκδικητική εξωτερική πολιτική θα φέρει υψηλό οικονομικό κόστος, στο οποίο η Ρωσία είναι ολοένα πιο ευάλωτη. Για να είμαστε δίκαιοι, η οικονομία τής Ρωσίας δεν είναι ακόμα στα πρόθυρα κρίσης. Η Μόσχα έχει σχεδόν 500 δισεκατομμύρια δολάρια σε συναλλαγματικά αποθέματα, εξαιρετικά χαμηλό δημόσιο χρέος, και συνεχίζει να επωφελείται από τις σχετικά υψηλές τιμές τού πετρελαίου. Αλλά η Ρωσία πάσχει επίσης από πολλά οικονομικά ελαττώματα, συμπεριλαμβανομένων των χαμηλών επενδυτικών επιπέδων, αύξηση της φυγής κεφαλαίων και μια συντριπτική εξάρτηση από τις εξαγωγές ενέργειας, οι οποίες είναι λιγότερο επικερδείς από ποτέ.

Σίγουρα, η στρατηγική τού Πούτιν προς την Ουκρανία εκτείνεται πέρα από τους απλούς οικονομικούς υπολογισμούς, αλλά πρέπει να λάβει υπόψη του ότι οποιαδήποτε περαιτέρω εισβολή στην χώρα πιθανότατα θα προκαλέσει τις λεγόμενες κυρώσεις «επιπέδου τρία» από τη Δύση, οι οποίες θα στοχεύσουν ευρείς τομείς τής ρωσικής οικονομίας. Αν και δεν υπάρχει δυτική κυβέρνηση που να είναι πρόθυμη να τιμωρήσει την ρωσική πετρελαϊκή βιομηχανία - η οποία προσφέρει επτά εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα στην παγκόσμια αγορά - μερικές μπορεί να είναι πρόθυμες να βάλουν εξοντωτικά εμπόδια στον ρωσικό χρηματοοικονομικό ή τον μεταλλευτικό τομέα. Η οικονομία τής Ρωσίας αγωνίζεται ήδη να αναπτυχθεί φέτος, ούτως ή άλλως. Περαιτέρω κυρώσεις και σταθερή φυγή κεφαλαίων θα οδηγήσουν σε οικονομική συρρίκνωση.

Τέλος, ο Πούτιν θα πρέπει να έχει κατά νου ότι η αυτοκρατορική επέκταση είναι ακριβή. Οι αρχικές εκτιμήσεις Ρώσων αξιωματούχων τοποθετούν το κόστος των επενδύσεων και των επιδοτήσεων προς την Κριμαία σε αρκετά δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως για τα επόμενα αρκετά χρόνια. Αυτό μπορεί να μην ακούγεται πολύ για μια οικονομία 2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, αλλά οι αυξανόμενες δημοσιονομικές πιέσεις έχουν ήδη αναγκάσει την ρωσική κυβέρνηση να μειώσει τις ομοσπονδιακές χορηγήσεις σε περιφερειακά κονδύλια τα τελευταία δύο χρόνια. Ακόμα και η μικροσκοπική Νότια Οσετία έχει παραπονεθεί ότι οι υποσχέσεις περί ρωσικής οικονομικής γενναιοδωρίας μετά τον ρωσο-γεωργιανό πόλεμο δεν υλοποιήθηκαν. Η οικονομική διαρροή, ας πούμε, για την υποστήριξη μιας αυτονομιστικής κυβέρνησης στην ανατολική Ουκρανία - αν ήταν ποτέ δυνατή - θα είναι σημαντικά υψηλότερη.

Στην αντίδρασή του στην ουκρανική κρίση, ο Πούτιν έχει πράγματι επεξεργαστεί ένα νέο αφήγημα για να νομιμοποιήσει την εξουσία του. Για τους Ρώσους που έχουν κουραστεί από τις –όπως τις αντιλαμβάνονται- προσβολές και προδοσίες από την Δύση, είναι ένα σαγηνευτικό αφήγημα. Αλλά είναι θεμελιωδώς μη ρεαλιστικό. Μια χώρα με προβληματική οικονομία δεν μπορεί να αντέξει όνειρα ρεβανσιστικού μεγαλείου. Οι Ρώσοι δεν φαίνεται ακόμη να έχουν συνειδητοποιήσει το γεγονός αυτό. Ας ελπίσουμε ότι ο Πούτιν θα το κάνει σύντομα.

Copyright © 2002-2012 by the Council on Foreign Relations, Inc.
All rights reserved.

Στα αγγλικά: http://www.foreignaffairs.com/articles/141079/alexander-kliment/putins-f...

Σύνδεσμοι:
[1] http://www.foreignaffairs.gr/articles/69738/andrew-wilson/i-leykorosia-t...

Μπορείτε να ακολουθείτε το «Foreign Affairs, The Hellenic Edition» στο TWITTER στη διεύθυνση www.twitter.com/foreigngr αλλά και στο FACEBOOK, στη διεύθυνση www.facebook.com/ForeignAffairs.gr